Hoe kan VIERNULVIER haar cultureel aanbod als Vlaams kunstencentrum strategisch positioneren en vernieuwen om relevant te blijven voor huidige en toekomstige jongeren, binnen een onzekere culturele, maatschappelijke en steeds digitalere context?

Aantal respondenten

Belangrijkste resultaten

• 4 scenario's: Scenario 1 (paars): Winter: cultuur als bevroren vijver In dit toekomstscenario ontwikkelt de Vlaamse cultuursector zich tot een gesloten, weinig innovatieve en financieel kwetsbare structuur. Dit scenario is te vergelijken met een vijver die in de winter volledig bevriest: het water staat stil, onder het ijs hebben organismen het moeilijk om te overleven. Net zo raakt ook de cultuursector steeds meer afgesloten van nieuwe invloeden en komt haar innovatieve dynamiek tot stilstand. De overheid oefent steeds meer invloed uit, waardoor de sector wordt afgeremd. Cultuurhuizen moeten aan strengere voorwaarden voldoen om subsidies te krijgen en hun programma-aanbod moet aan steeds meer regels voldoen, waardoor een deel van hun autonomie verloren gaat. Tegelijk krimpen de budgetten voor cultuur, zowel vanuit de overheid als intern binnen de cultuursector. De besparingen die Vlaanderen vandaag al doorvoert, zetten zich sterk door. Tegen 2045 is cultuur daardoor geëvolueerd tot een luxeproduct. Voor jongeren wordt het onbetaalbaar om een concert bij VIERNULVIER bij te wonen, terwijl alleen een kleine, rijke elite dit zich nog kan veroorloven. Zo draagt VIERNULVIER niet langer bij aan verbinding, maar vergroot ze mee de kloof tussen arm en rijk. Door deze beperktere financiële ruimte durven cultuurhuizen minder risico’s te nemen en krijgen nieuwe stemmen nauwelijks kansen. Diversiteit en inclusiviteit blijven achter omdat het beleid te traag evolueert in vergelijking met de realiteit van een diverse samenleving. De sector wordt daardoor homogener en minder vooruitstrevend. Veel jongeren herkennen zichzelf niet langer in het aanbod en voelen zich daardoor steeds minder welkom. Dit heeft meteen invloed op hun motivatie om nog naar culturele activiteiten te komen. Tokenisme wordt de norm: cultuurorganisaties nemen mensen uit minderheidsgroepen aan om inclusief te lijken, maar in werkelijkheid blijven belangrijke machts- en beslissingsposities in handen van dezelfde, vooral witte, profielen. Er gebeuren geen structurele veranderingen in het beleid. Tegelijk groeit het technologisch scepticisme. Zowel artiesten als het publiek staan terughoudend tegenover nieuwe technologieën. Dit komt deels door zorgen rond auteursrechten, maar ook doordat er beperkte middelen zijn om digitale vernieuwing te omarmen. Digitale innovaties, zoals VR en AI-gestuurde curatie, worden nauwelijks gebruikt. Daardoor ontbreken nieuwe kanalen en middelen voor opkomende makers om hun werk te tonen en wordt de zichtbaarheid van nieuwe makers beperkt. Het publiek wordt voornamelijk gezien als passieve consument. De beslissing nemers van de cultuurhuizen bepalen wat er op het programma staat, zonder veel ruimte voor samenwerking of participatie. Bezoekers kunnen alleen kiezen uit een vooraf vastgelegd aanbod. Ze worden niet beschouwd als partners die mee kunnen denken, maar als consumenten van een eindproduct. Deze top-down benadering leidt tot een dalende diversiteit aan aanbod, waardoor de cultuurbeleving opnieuw eentonig begint te voelen en nauwelijks de creativiteit prikkelt. Economisch leidt dit alles tot een sector die onder grote druk staat. Jongeren zijn minder bereid, en vaak niet in staat, om te betalen voor cultuur. Culturele organisaties moeten dus werken met minder middelen, minder engagement, én minder diversiteit, waardoor de hele sector in een soort neerwaartse spiraal terechtkomt. Vergelijkbaar met een vijver die in de winter steeds meer bevriest waardoor het leven onder het ijs verstijft. Scenario 2 (blauw): Lente: cultuur als doorzettend klimop Vlaanderen belandt in een paradoxale culturele realiteit. De overheid trekt zich steeds verder terug, subsidies dalen en regelgeving neemt toe, terwijl het cultuurbeleid te homogeen blijft voor een steeds diversere samenleving. Tegelijk versnelt de technologische adoptie sterk. Het resultaat is een cultuursector die economisch onder druk staat, maar zich van onderuit heruitvindt: dynamisch, experimenteel en voortdurend in beweging, maar zonder structurele ademruimte. Dit scenario is te vergelijken met doorzettende klimop. Ondanks beperkte ruimte en tegenwind blijft de plant groeien en zoekt ze telkens nieuwe routes. Op dezelfde manier ontwikkelen nieuwe generaties cultuurmakers alternatieve vormen van cultuurproductie en -verspreiding. Innovatie ontstaat uit noodzaak. Technologie is volledig genormaliseerd. Lage instapkosten en krachtige digitale tools democratiseren creatie: iedereen kan maker worden. Cultuur verschuift naar een gemedialiseerde, hybride omgeving waarin algoritmes steeds meer bepalen wat zichtbaar wordt. De cultuurbeleving wordt bottom-up: jongeren en communities organiseren zelf events, experimenteren met formats en vervagen de klassieke rollen van publiek. Cultuurhuizen transformeren van traditionele instellingen naar gedeelde platformen. Deze creatieve wildgroei zorgt voor veel energie en vernieuwing, maar ondermijnt ook centrale kwaliteitsbewaking en langetermijnplanning. Samen met technici, kunstenaars en historici ontwikkelt VIERNULVIER het idee voor Tijdrijzen met de 404: een locatiegebonden toneelstuk dat zich afspeelt in het hele gebouw. Via Augmented Reality, een app en een hoofdtelefoon kunnen bezoekers zich door verschillende tijdperken van de Vooruit bewegen. Er is geen vaste route: het publiek bepaalt zelf waar en wanneer het zich bevindt. Op specifieke locaties verschijnen 3D-modellen en beelden waarmee bezoekers kunnen interageren en vragen stellen. Het publiek krijgt maximale agency en een sterk immersieve ervaring. Het project is technologisch perfect haalbaar, maar financieel nauwelijks realiseerbaar. De overheid ziet innovatie niet langer als prioriteit en biedt onvoldoende ondersteuning voor dergelijke experimenten. Jongeren ervaren het beleid als vergrijsd en wenden zich tot alternatieve platforms zoals OmniCulture, een Amerikaans platform dat nichecontent cureert en distribueert. Met miljoenen gebruikers wereldwijd biedt het een plek waar iedereen maker kan zijn en waar lokale relevantie belangrijker is dan institutionele erkenning. Vlaamse jongeren produceren en consumeren hier een groot deel van hun cultuur.Ook de 404 wordt deels afhankelijk van dit platform: voor distributie, zichtbaarheid en publieksinteractie. Bezoekers zien een voorstelling live, laten nadien reviews achter op OmniCulture en nemen deel aan online discussies of co-creatieprojecten die verder circuleren op het platform. Dit versterkt participatie en bereik, maar maakt cultuurhuizen kwetsbaar en afhankelijk van commerciële datagiganten. Economisch blijft de druk hoog. De betalingsbereidheid daalt terwijl de verwachtingen van het publiek stijgen. Privatisering en sponsors worden steeds belangrijker. Cultuurhuizen moeten extreem efficiënt werken en investeren enkel waar een directe return mogelijk is. Grote technologische investeringen, zoals voor Tijdrijzen met de 404, blijven daardoor uit, ondanks hun artistieke en maatschappelijke potentieel. Scenario 3 (oranje): Lente: cultuur als samenwerkende bijenkorf In dit toekomstscenario is de cultuursector sociaal sterk, inclusief en gaat participatief vooruit, maar economisch kwetsbaar doordat die structureel onder financiële druk staat. We kunnen dit scenario vergelijken met een bijenkorf in de herfst. In een bijenkorf werken alle bijen samen: ze organiseren zich, nemen verantwoordelijkheid op en zorgen collectief voor het voortbestaan van het ecosysteem, zelfs wanneer de omstandigheden moeilijk zijn. Op dezelfde manier functioneert de cultuursector in 2045: veerkrachtig dankzij samenwerking en solidariteit, maar fragiel op economisch vlak. De overheid ziet cultuur als een maatschappelijke meerwaarde en voert een gunstig cultuurbeleid dat inzet op artistieke vrijheid, cultuureducatie en brede participatie. Cultuurhuizen krijgen ruimte om te experimenteren en worden gestimuleerd om hun publiek actief te betrekken. Zo evolueren cultuurhuizen naar een open plek waar cultuur samen wordt gemaakt. Ze functioneren als een gedeelde infrastructuur waarbij het grootste deel van het aanbod ontstaat door co-creatie en dialoog. Jongeren zijn geen passieve bezoekers, maar partners. Instellingen werken samen met jongeren, kunstenaars en gemeenschappen om formats te ontwikkelen die betekenisvol en toegankelijk zijn. Jongeren krijgen tijdelijk toegang tot zalen, basistechnieken en begeleiding. VIERNULVIER is niet de enige verantwoordelijke voor de inhoud, maar zorgt wel voor de basisvoorwaarden zoals veiligheid en artistieke vrijheid. Jongeren ontdekken projecten en worden bereikt via netwerken die ze al kennen zoals Discord-servers, gesloten Instagram-accounts, of schoolgroepen. Toegang verloopt meestal via iemand die ze vertrouwen. Culturele activiteiten voelen daardoor minder als “een avondje weg naar een cultuurhuis” en meer als “iets van ons”. Deelname komt tot stand vanuit vertrouwen en samenwerking, niet omdat men zich verplicht voelt of overtuigt moet worden door marketing. Technologie speelt hierbij een ondersteunende, maar gematigde rol. Er wordt niet zwaar ingezet op nieuwe tools, maar op eenvoudige digitale middelen die samenwerking mogelijk maken. Technologie helpt om het samenwerken te organiseren, zonder de cultuurbeleving te domineren of te bepalen. Grote investeringen in technologie blijven uit, niet door gebrek aan interesse, maar door beperkte middelen en voorzichtige omgang met innovatie. Economisch blijft deze wereld fragiel, privatisering en stijgende kosten zetten druk op de sector, terwijl jongeren een lage betalingsbereidheid hebben door beperkte middelen. Er zijn nauwelijks vaste inkomsten, de meeste jongeren werken vrijwillig aan de participatieve projecten en tickets zijn vaak goedkoop of Pay-What-You-Can. Cultuurhuizen overleven dankszij beperkte subsidies, gedeelde middelen en het continu doorgeven van verantwoordelijkheid. Vergelijkbaar met een bijenkorf die zelfs in de herfst blijft functioneren dankzij de samenwerking van alle bijen. Scenario 4 (roos): Zomer: cultuur als dynamische moestuin In dit scenario groeit de Vlaamse cultuursector uit tot een duurzaam en toekomstgericht ecosysteem waarin beleid, technologie, economische groei en participatie elkaar structureel versterken. De cultuursector lijkt op een goed onderhouden moestuin waarin er bewust wordt geplant, continu verzorgd en samen geoogst. Voor VIERNULVIER betekent dit dat het kunstencentrum kan werken met een duidelijke langetermijnvisie, gedragen door stabiele subsidies en een overheid die innovatie en participatie actief stimuleert. Vandaag bereidt VIERNULVIER zich hier al op voor door te investeren in publiekswerking, digitale infrastructuur en duurzame samenwerkingen, bijvoorbeeld door residenties open te stellen voor jonge makers met diverse achtergronden en door experiment toe te laten in programmatievormen die nog niet meteen een klassiek publiek garanderen. In dit scenario voert de overheid een progressief en stimulerend cultuurbeleid dat inzet op innovatie, participatie en diversiteit. Stabiele subsidies en een sterke verankering van cultuureducatie creëren een klimaat waarin cultuurhuizen kunnen investeren op de lange termijn. Diversiteit wordt actief gemonitord en mee vormgegeven via participatieve structuren, waardoor jongeren erkend worden als volwaardige partners. Op het podium staan niet enkel professionele kunstenaars en performers. De cultuurbeleving verschuift naar een uitgesproken bottom-up dynamiek waarin het publiek zelf de richting bepaalt. Bezoekers zijn niet langer passief, maar nemen actief de regie over het culturele aanbod. Zij sturen programmatie, formats en thema’s aan via hun voorkeuren, initiatieven en directe inspraak. Zo komen thema’s rond klimaat, identiteit of technologie niet alleen van kunstenaars, maar ook uit publieksvoorstellen, online fora en samenwerkingen met scholen en jeugdorganisaties. Hierbij speelt technologie een belangrijke rol die participatie versterkt. Culturele instellingen evolueren van curator tot facilitator. Ze fungeren als platform waarbij ideeën, evenementen en nieuwe vormen van cultuur rechtstreeks uit een divers publiek ontstaan. Het resultaat is een hyperdiverse, levendige cultuurpraktijk waarin het publiek de koers uitzet en de sector voortdurend mee beweegt met hun veranderende interesses en creativiteit. Technologie is volledig ingebed in de werking van kunstencentra en vormt een vanzelfsprekend onderdeel van cultuurcreatie, organisatie en publieksbereik. AI, VR en andere digitale tools maken producties toegankelijker, persoonlijker en veelzijdiger. Hybride zalen maken het mogelijk om voorstellingen zowel live als digitaal aan te bieden, met verschillende ticketformules. Zo heeft het publiek de mogelijkheid om een voorstelling te beleven via een fysieke stoel in de zaal, een interactieve livestream, of een digitale after-experience waarin de voorstelling kan worden herbeleefd en bewerkt. Deze vormen zorgen niet alleen voor een groter bereik, maar ook voor nieuwe inkomstenstromen en een hogere betrokkenheid van jongeren, die zich herkennen in deze flexibele manieren van cultuurconsumptie. De lage instapdrempel zorgt ervoor dat ze moeiteloos kunnen aansluiten als makers. Kunstencentra werken structureel samen met technologische instellingen zoals onderzoekscentra of commerciële bedrijven. Een samenwerking met een technologisch onderzoekscentrum kan zo experimentele tools ter beschikking stellen voor kunstenaars en jongeren, terwijl onderzoekers leren van artistieke methodes en publieksinteractie. De overheid stimuleert dit actief via gezamenlijke subsidies, innovatieprogramma’s en gedeelde infrastructuur, waardoor cultuurhuizen knooppunten vormen in een bredere kennis- en creatie-economie. De cultuursector bevindt zich op economisch vlak in een stabiele en gunstige omgeving. Zowel de overheid als private partners investeren structureel, terwijl digitale tickets, virtuele events en nieuwe ownership-modellen zorgen voor bijkomende inkomstenstromen. Door de grotere toegankelijkheid en personalisatie stijgt de betalingsbereidheid en groeit het publiek, zeker onder jongeren. Samen leidt dit tot een inclusieve, technologisch rijke en financieel robuuste cultuursector die durft te experimenteren. Cultuur wordt niet langer alleen voor het publiek gemaakt, maar dóór het publiek, gedragen door sterke maatschappelijke en economische fundamenten. (Aanpassingen zijn nog mogelijk na feedback van onze Community of Practice)